چگونگی جاری کردن روح اقتصاد مقاومتی در بخش کشاورزی

به گزارش همشهری آنلاین، علی ملک‌زاده، پژوهشگر حوزه کشارزی کلان:

الف) مقدمه اقتصاد مقاومتی
سال 1405 به عنوان سال اقتصاد مقاومتی در سایه وحدت ملی و امنیت مالی توسط حضرت آیت‌الله سید مجتبی حسینی خامنه‌ای رهبر عظیم‌الشان جمهوری اسلامی ایران مزین گردید. اولین بار اصطلاح اقتصاد مقاومتی در جلسه‌ای در 16 شهریور سال 1389 توسط رهبر شهید انقلاب اسلامی مطرح گردید و در سال 1395 عنوان شعار سال اقتصاد مقاومتی اقدام و عمل نامگذاری شد. همچنین سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی توسط رهبر شهید انقلاب اسلامی حضرت آیت‌الله سید علی خامنه‌ای (ره) در سال 29 بهمن ماه سال 1392 مشتمل بر 24 بند ابلاغ گردید.
در خصوص شاخصه‌های اقتصاد مقاومتی از منظر رهبر شهید 27 شاخص کلیدی وجود دارد که شامل دانش محوری، اصلاح الگوی مصرف, امنیت اقلام راهبردی و اساسی، کاهش وابستگی به نفت، تبلیغات، تکیه بر تولید ملی، ریشه کنی فقر، ایجاد تراز اقتصادی مثبت، حاکمیت قانون، مبارزه با رکود اقتصادی، خصوصی‌سازی، خودکفایی در محصولات کشاورزی،استحصال از معادن به دور از خام فروشی، فعال شدن شرکت‌های دانش‌بنیان، تنقیح قوانین اقتصادی، اعتمادبه نفس ملی، مدیریت مصرف، کاهش فاصله طبقاتی، مصرف‌زدگی، اسراف، نکوهش تجمل‌گرایی، قناعت، ارج‌دهی فرهنگ کار، ایجاد زنجیره تولید علم، علم‌گرایی، ایجاد فضای آرامش برای نخبگان و حمایت از نخبگان می‌باشند.تمام شاخص‌های مطروحه در این سیاست‌ها زمینه‌ساز پیشرفت و آبادانی درونی این مملکت و مقاومت در برابر فشارهای بیرونی خواهد شد. همچنین بسیاری از این شاخص‌ها به طور مستقیم یا غیرمستقیم مرتبط با حوزه کشاورزی می‌باشد.

ب) اهمیت بخش کشاورزی در اقتصاد کشور
بخش کشاورزی به عنوان بخشی چند وجهی که واجد کارکردهای تولیدی (تولید غذا و مواد اولیه تولید) و غیر تولیدی (عرصه ایجاد اشتغال و کسب درآمد، تقویت سرمایه اجتماعی، حفاظت از تنوع زیستی و ژنتیکی، منابع خاک و منابع طبیعی، تقویت صنایع روستایی و حفاظت محیط زیست) می‌باشد، یکی از مهمترین نقاط قوت اقتصاد ایران است. این بخش حدود 90 درصد از ارزش مواد غذایی مورد نیاز و 4/14 درصد (سال 1402 مرکز آمار) اشتغال مولد کشور را تامین نموده و با سهم 7/8 درصدی در تولید ناخالص داخلی نقش شایان توجهی در فرآیند توسعه ملی ایفا می‌نماید. بهره برداران بخش کشاورزی 4292000 نفر میباشند (آمار سال 1403) که میانگین سنی آنها بالای 53 سال میباشد. مساحت اراضی کشاورزی 17 میلیون و 379 هزار هکتار است که 89 درصد آن زراعی و 11 درصد آن باغ و قلمستان است. کل تولیدات بخش کشاورزی از حدود 26 میلیون تن در ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی به حدود 130 میلیون تن در سال 1404 افزایش یافته است. علی رغم تمام موفقیت‌ها، جمهوری اسلامی ایران بعد از گذشت چند دهه از استقرار هنوز در تامین محصولات اساسی همچون گندم، برنج، خوراک دام و طیور (جو، ذرت، سویا) و دانه های روغنی و ... خودکفا نشده است. وابستگی بالایی در حوزه تامین نهاده‌های دامی، ماده موثره سموم، تامین بذر سبزی و صیفیجات، واکسن و داروهای دامی وجود دارد که نبود خودکفایی در مواد پایه تولید، پایداری تولید محصولات نهایی را با شکنندگی مواجه می‌سازد. این در حالی است که برنامه های توسعه 5 ساله قبلی و از جمله برنامه هفتم پیشرفت به طور واضح لزوم خودکفایی در تولیدات محصولات اساسی را مورد تاکید قرا داده‌اند اما در عمل متاسفانه سیاست‌گذاری‌ها و برنامه‌ریزی و نهایتا اقدامات انجام شده منجر به خودکفایی در این محصولات نشده است. از دلایل آن میتوان اختصاص گسترده ارز به واردات و عدم توجه به تولید و تولید کننده داخلی، عدم استفاده از ظرفیتهایی همچون ظرفیت زمینهای دیم، عدم نفوذ دانش به عرصه تولید، پایین بودن بهره‌وری عوامل تولید، تامین مالی ناکافی عرصه تولید، تغییرات اقلیمی، ضعف نظام آموزش بهره برداران، عدم توجه به تشکل‌های بخش کشاورزی و... اشاره کرد.
از منظر تراز تجاری محصولات کشاورزی، در سال 1403 بیش از 634/25 میلیون تن محصول کشاورزی و مواد غذایی به ارزش 588/16 میلیارد دلار به کشور وارد شده و در مقابل 400/10 میلیون تن محصول به ارزش 462/8 میلیارد دلار صادر شده است و به این ترتیب بخش کشاورزی در این سال با 125/8 میلیارد دلار کسری تراز تجاری مواجه بوده است. بررسی داده های صادرات و واردات و تراز تجاری محصولات کشاورزی تا انتهای دیماه 1404 نشان میدهد بیش از 465/23 میلیون تن محصول کشاورزی و مواد غذایی به ارزش 588/16 میلیارد دلار به کشور وارد و در مقابل 400/10 میلیون تن محصول به ارزش 462/8 میلیارد دلار صادر شده است و به این ترتیب بخش کشاورزی در این سال با 627/7 میلیارد دلار کسری تراز تجاری تا انتهای دیماه 1404 مواجه بوده است.
بررسی روند بلند مدت نیز نشان می‌دهد که تراز تجاری محصولات کشاورزی از سال 1392 تا سال 1402 کاهشی بوده و صرفا در سال 1403 با بهبود حدود دو میلیارد دلاری مواجه بوده و این وضعیت نشاندهنده ضرورت بازنگری اساسی در قوانین و مقررات و راهبردهای اتخاذی بخش کشاورزی در حوزه صادرات می‌باشد. بخش کشاورزی به دلیل وابستگی کم به واردات، می‏تواند با تولید کالاهای تجاری، ارز بیشتری را نصیب کشور کند. علیرغم وجود مزیت نسبی چشمگیر برای تولید محصولات باغی و سبزیجات، کیفیت صادراتی این محصولات نشان می‌دهد که ایران حداکثر استفاده را از این فرصت نمی‌کند. به موجب کوچکترین محدودیت‌هایی در بازار داخلی صادرات محصولات کشاورزی منع می‌شود. در این صورت مانایی ظرفیت صادراتی را به شدت کاهش می‌دهد.
این در حالی است که بررسی‌ها نشان می‌دهد که کشور ظرفیت حداقل 15 میلیارد دلار صادرات محصولات کشاورزی دارد که با وضع موجود فعلی (حدود 462/8 میلیارد دلار انتهای سال 1403) فاصه زیادی دارد. به عنوان مثال ایران ۹۸ درصد زعفران دنیا را تولید می‌کند، اما سهم کشور از صادرات ۱۱ میلیارد دلاری زعفران ناشی از خام فروشی تنها ۴۰۰ میلیون دلار است که باید سهم‌مان در خصوص این محصول استراتژیک در بازارهای هدف افزایش دهیم. یا در حوزه صادرات پسته در سال 1400 میزان 852 میلیون دلار بوده است و در سال 1402 به نزدیک یک میلیارد دلار و در سال 1403 به 7/1میلیارد دلار رسیده و امکان افزایش تا 4 میلیارد دلار وجود دارد. یا محصولاتی همچون گوجه‌فرنگی، سیب‌زمینی، خرما و سیب از مزیت‌های قابل ارتقای صادراتی می‌باشند. استفاده از مزیت رقابتی تولید و صادرات محصولات باغی و سبزیجات و سایر محصولات کشاورزی تامین‌کننده شرایط مطلوب در این حوزه می‌باشد.
در خصوص اهمیت غذا و کشاورزی ذکر همین نکته کافیست که از نظر هنری کسینجر انرژی و غذا دو اهرم کاربردی کنترل ملتها میداند و اگر نفت کنترل شود دولتها کنترل می‌شوند و اگر غذا را کنترل کنند مردم را کنترل خواهند کرد. در جنگ سوم تحمیلی علیه جمهوری اسلامی ایران نیز به وضوح معلوم گردید که کشورهای وابسته به تامین غذا از خارج تا چه میزان آسیب پذیر هستند. بنابراین توجه خاص و ویژه به حوزه کشاوزی و غذا باید در سرلوحه برنامه‌ریزی‌های کشور در حوزه اقتصاد مقاومتی باشد.

ج) الزامات اقتصادی و دانش بنیان در تحقق اقتصاد مقاومتی در بخش کشاورزی
وجود شرایط آب و هوایی چهارفصل و موقعیت جغرافیایی کشورمان بستر مناسبی برای افزایش تولید محصولات کشاورزی برای تأمین نیازهای داخلی و صادرات را فراهم ساخته است.بخش کشاورزی در عرصه اقتصاد و امنیت غذایی دارای جایگاه ویژه‌ای است. از دیدگاه توسعه اقتصادی، بخش کشاورزی در فرآیند رشد و توسعه کشور وظایف مهم و اساسی را برعهده دارد. تأمین امنیت غذایی با حمایت از تولید محصولات کشاورزی در داخل بویژه کشور ما به دلیل شرایط سیاسی و تحریم‌های یک جانبه باید از سوی مسئولان و دست‌اندرکاران ذیربط به مراتب با حساسیت و دقت و توجه بیشتری دنبال شود. برای تحقق و عملی ساختن اقتصاد مقاومتی یک سری اقداماتی باید در حوزه کشاورزی صورت به گیرد تا بتوانیم در سال حمایت تولید داخلی به اهدافی که مد نظر است راحت تر به آن برسیم از جمله این اقدامات می‌توان گفت.
1- حمایت دولت از بخش کشاورزی همچون سایر کشورها
2- عدم تخطی از قانون افزایش بهره‌وری بخش کشاورزی
3- مدیریت واردات محصولات کشاورزی
4- عملیاتی ساختن ظرفیت‌های بسیاربالایکشاورزیدرایران
5- توجه به تامین و تدارک محصولات مورد نیاز کشاورزی از مسیر تولید داخل و نه واردات
6- ارتقای بهره وری عوامل تولید
7- تقویت شرکت‌های دانش بنیان در حوزه کشاورزی
8- نفوذ علم به حوزه کشاورزی
9- لزوم توجه به توسعه زنجیره ارزش محصولات
10- لزوم توجه به تولید مبتنی بر نیاز بازارهای داخلی و صادراتی
11- اصلاح نظامهای بهره‌برداری و توجه به تعاونی نمودن تولید مطابق قوانین و مقررات بالادستی
12- ایجاد نظام آماری قابل رصد لحظه‌ای در تولید محصولات و لزوم ساماندهی آمار تولید محصولات کشاورزی

د) مصادیق تحقق اقتصاد مقاومتی در بخش کشاورزی
در صورتی که سیاست‌های ابلاغی اقتصاد مقاومتی تحقق یابند موارد زیر تحقق خواهند یافت و کشور در مسیر و ریل پیشرفت قرار خواهد گرفت.
1- افزایش تولید محصولات راهبردی وارتقای ضریب خود اتکایی آنها
2- افزایش تولید داخلی نهاده های کشاورزی
3- تامین ذخایر راهبردی وتنظیم بازار داخلی
4- ارتقاءبهره‌وری عوامل و منابع تولید و محصولات کشاورزی
6- افزایش بهره‌وری تولید و تعیین الگوی کشت مناسب
7- ایجاد تعادل در تولید، مصرف و تجارت محصولات راهبردی
8- احیاء نظام بهره‌برداری از منابع آب و آبیاری
9- گسترش زیر ساخت‌های اطلاعاتی وارتباطی بخش کشاورزی در راستای سالم سازی توسعه و تنظیم بازار محصولات کشاورزی
10- تنظیم بازار محصولات کشاورزی با محوریت صنوف وتشکل‌ها
11- افزایش تولید و گسترش و کشت گلخانه‌ای
12- کاهش واردات محصولات کشاورزی وحمایت از تولید داخلی
13- کاهش ضایعات محصولات کشاوری
14- هدفمندی یارانه‌ها و اختصاص یارانه تولید در بخش کشاورزی
15- ارتقاء تکنولوژی، بهره‌گیری از نظام نوآوری ودانش ترویج
16- استفاده از خبرگان کشاورزی به عنوان سفیران و مرجان و تسهیل گران بخش کشاوری
17- استفاده از پتانسیل تشکل‌ها ونظام های صنفی کشاورزی در سیاستگذاری وتصمیم‌گیری بخش
18- بهینه‌سازی مصرف سوخت در بخش کشاورزی
19- یکپارچه‌سازی اراضی کشاورزی با استفاده از پتانسیل تعاونی‌های تولید و کشاورزی

ه) پروژه‌هایی مهمی که باید در بخش کشاورزی برای رسیدن به اهداف اقتصاد مقاومتی پیگیری کرد
1.پروژه افزایش ضریب گوشت
کشور علی رغم داشتن ظرفیتهای بی بدیل در حوزه تولید دام سبک و تولید گوشت قرمز هر ساله نیازمند واردات حدود دویست هزار تنی گوشت قرمز از خارج است. این در حالی است که با اصلاح روشهای رورش دام و نفوذ علم، افزایش بهره وری عوامل تولید، بهینه‌سازی ترکیب گله، به‌سازی جایگاه دام، کاهش تلفات و سقط، افزایش تعداد زایمان در سال و استفاده از تکنولوژی های به روز و افزایش ضریب نفوذ دانش در بین دامداران روستایی امکان خودکفایی کامل و حتی صادرات گوشت قرمز و دام زنده به کشورهای مختلف وجود دارد.
2. پروژه افزایش ضریب خود اتکایی دانه‌های روغنی
با توجه به اینکه کماکان میزان وابستگی به واردات در دانه های روغنی و استحصالات آن (85 درصد) نگران کننده بوده و علاوه بر سهم عمده آن در ارزبری (سالانه حدود 4 میلیارد دلار) همواره تأمین کالاهای اساسی مورد نیاز جامعه از جمله روغن و پروتئین را با چالش مواجه کرده است. علیرغم اینکه از سال 1394 طرح افزایش تولید دانه های روغنی در وزارت جهاد کشاورزی کلید خورده و توفیقاتی نیز حاصل گردیده به توجه به ظرفیت ها و توانایی¬های موجود، بعلت بعضی عدم حمایت ها و بی توجهی¬ ها اهداف مورد نظر محقق نگردید و با تلاش های مستمر و قرار گرفتن طرح دانه های روغنی در زمره محصولات اقتصاد مقاومتی نیز، خواسته نظام جمهوری اسلامی در بحث خوداتکایی در تولید این محصولات حاصل نشد. توجه به افزایش درآمد و حمایت از کشاورزان، تناسب خاک و اقلیم اهمیت خاصی دارد و با عنایت به محدودیت منابع ارزی اجرای طرح های خودکفایی در دانه های روغنی به منظورکاهش وابستگی در واردات دانه های روغنی، روغن و کنجاله، ضروری می‌باشد. کاهش وابستگی در تامین روغن و کنجاله کشور، افزایش اشتغال از طریق توانمند سازی تولید داخلی، کاهش سرانه مصرف روغن از طریق فرهنگسازی و ترویج به واسطه رسانه ها ارکان ایجاد شرایط مطلوب در بخش روغن کشور می باشد. از این طریق ضمن ایجاد اشتغال، استفاده بهینه از منابع آب و خاک سلامتی مردم نیز تامین میشود کاهش تعداد عملهای قلب و بیماریهای مربوط به گرفتگی عروق از آثار کاهش مصرف روغن است. از طریق افزایش تولید دانه های روغنی و در پی آن افزایش تامین کنجاله از منابع داخلی جلوی هدررفت منابع ارزی کشور گرفته میشود ضمنا اجزای زنجیره تامین روغن بومی سازی شده و همچنین مهمتر از همه دانه های تولید داخل غیرتراریخته هستند این در حالی است که دانه های وارداتی ممکن است تراریخته باشد.
3. پروژه افزایش ضریب خوداتکایی محصولات زراعی(برنج، شکر، سیب‌زمینی، حبوبات، پنبه و بذر)
4. پروژه افزایش تولید در محیط‌های گلخانه‌ای و نیز تامین داخلی نهال‌های اصلاح شده
5. پروژه اجرای عملیات آبخیزداری و حفاظت خاک و مقابله با بیابان‌زایی و کمک به مهار کانون‌های گرد و غبار
6. پروژه تجهیز و نوسازی اراضی، احداث و تکمیل شبکه‌های اصلی و فرعی آبیاری
7. پروژه‌های ذخیره‌سازی محصولات راهبردی ونیز افزایش فرآورده‌ها و کاهش ضایعات در تولید محصولات
8. پروژه استمرار و پایداری تولید مرغ و تخم مرغ
9. پروژه افزایش ضریب خود اتکایی گندم
10. پروژه تجهیز و نوسازی ناوگان ماشینی بخش کشاورزی
11. پروژه تامین داخلی نهاده‌های مورد نیاز(به ویژه کود فسفر و پتاسیم و ریزمغذی‌ها)
12. پروژه تامین داخلی نهادههای مورد نیاز(سم)
13. پروژه توسعه کشت فرا سرزمینی، استفاده از ظرفیت منابع پایه تولید در کشورهای دیگر با تاکید بر کشورهای همسو
14. پروژه توسعه آبزی پروری و پرورش ماهی در قفس در آبهای شمال و جنوب
15. پروژه کاشت یک میلیارد درخت
16. پروژه توسعه زنجیره و ایجاد ارزش افزوده برای محصولات تولیدی
17. پروژه توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی
18. پروژه کاهش ضایعات محصولات کشاورزی و استفاده از ضایعات محصولات کشاورزی